Khu di chỉ Yeşilova Höyüğü ở İzmir, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ - Ảnh: DAILY GALAXY
Một động tác tay chân lao động bình thường đã để lại dấu vết đủ sức "kéo" gần khoảng cách giữa con người hôm nay và cư dân thời Đá mới.
Những dấu tay nằm lại sau đám cháy
Tại di chỉ Yeşilova Höyüğü ở İzmir, miền tây Thổ Nhĩ Kỳ, các nhà khảo cổ tìm thấy những khối đất sét còn lưu dấu tay được giới thiệu có niên đại khoảng 8.500 năm. Không phải hoa văn trang trí hay ký hiệu cố ý tạo ra, chúng là dấu vết của những người từng trực tiếp chuẩn bị nguyên liệu làm gốm.
Theo nhà khảo cổ Zafer Derin thuộc Đại học Ege, người đứng đầu cuộc khai quật, khi phát hiện được công bố cư dân đã trộn đất sét với phụ liệu, nhào rồi gom thành từng khối. Từ nguyên liệu đó, họ sẽ lấy ra từng phần để tạo hình đồ đựng.
Nhưng công việc đã bị gián đoạn. Derin cho biết một trận hỏa hoạn lớn khiến người dân rời khu vực, bỏ lại những khối đất đang chờ nặn. Khi khai quật, nhóm nghiên cứu bắt gặp dấu tích của hoạt động sản xuất còn dang dở.
Dấu vân tay cổ được thu thập tại khu di chỉ - Ảnh: ANADOLU AGENCY
Nhưng chính sự dở dang này lại tạo ra giá trị. Bởi vì nếu một chiếc bình cho thấy thành phẩm, còn khối đất đã nhào giúp người nghiên cứu lần ngược về công đoạn chuẩn bị. Những dấu ngón tay đưa câu chuyện trở về gần hơn với người thực hiện công việc ấy.
Yeşilova còn lưu giữ một lịch sử dài hơn biến cố ấy. Theo Đại học Ege, di chỉ được phát hiện năm 2003 và bắt đầu khai quật năm 2005. Những kết quả thu được đã đẩy lịch sử cư trú tại khu vực İzmir lùi xa hơn mốc khoảng 5.000 năm từng được biết đến.
Các lớp di tích cho thấy diện mạo ngôi làng thay đổi qua thời gian. Dấu nền và vật liệu cháy gợi lại những túp lều bằng lau sậy, cành cây. Ở giai đoạn sau đó, cư dân xây nhà hình chữ nhật có móng đá, hướng ra sân chung.
Đá nghiền cùng dấu tích chế tác công cụ, dệt và làm gốm cho thấy nhiều công việc diễn ra quanh nhà và ngoài sân. Đặt trong không gian đó, những khối đất mang dấu tay trở thành một phần của đời sống thường nhật, thay vì những hiện vật đứng riêng trong tủ kính.
Ai đã nhào những khối đất này?
Nhóm khai quật cho rằng dấu tay có thể thuộc về phụ nữ và trẻ em. Nhận định ấy mở ra câu hỏi về những người góp sức tạo nên đồ dùng của cộng đồng, cũng như cách phân chia công việc trong làng.
Dẫu vậy, dấu in cổ không phải tấm căn cước còn nguyên thông tin. Chúng không tiết lộ tên tuổi, quan hệ gia đình hay hoàn cảnh của người để lại dấu. Một vết ngón tay nhỏ cũng chưa đủ để kết luận chủ nhân là trẻ em.
Nhiều sản phẩm gốm của tiền nhân được tìm thấy tại khu di chỉ - Ảnh: IZMIR HAKKINDA
Để ước đoán tuổi và giới tính, các nghiên cứu thường xem xét độ rộng và mật độ đường vân. Phân tích phải tính đến đặc điểm vật liệu, bởi đất sét co lại khi khô và nung có thể khiến kích thước dấu in thay đổi.
Một nghiên cứu đăng trên PLOS ONE năm 2020 về đồ gốm tại Israel đã đưa yếu tố co ngót vào quá trình phân tích. Đọc dấu tay cổ cần sự thận trọng, ngay cả khi dấu vết vẫn quan sát được.
Công nghệ hình ảnh cũng giúp mở rộng khả năng nghiên cứu. Năm 2018, Lucy Bennison-Chapman và Lori Hager cũng đã công bố trên Journal of Archaeological Science một khảo sát tại Boncuklu Höyük, di chỉ khác ở Thổ Nhĩ Kỳ.
Nhóm kết hợp nhiều ảnh với mô hình toán học để làm rõ bề mặt hiện vật đất sét, qua đó nhận diện dấu bàn tay và ngón tay.
Kết quả gợi ý phụ nữ trưởng thành là nhóm chế tác chủ yếu trong mẫu được khảo sát. Không thể áp nguyên kết luận này cho Yeşilova, nhưng nó cho thấy những dấu vết nhỏ có thể góp phần làm sáng tỏ cách tổ chức lao động thời tiền sử.
Với Yeşilova, nhóm nghiên cứu khẳng định điều gây xúc động vẫn là một lần tiếp xúc rất đỗi bình thường. Người nhào đất có lẽ chỉ đang chuẩn bị làm chiếc bát hay chiếc bình tiếp theo. Họ đã rời đi, còn dấu tay vẫn ở lại để hậu thế 8.500 năm sau nhận ra một khoảnh khắc trong cuộc sống của họ.
