Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, đoạn qua TP Cần Thơ - Ảnh: MẬU TRƯỜNG
Ngày 17-10, Thanh tra Chính phủ đã ban hành thông báo kết luận thanh tra về công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại Cần Thơ, An Giang và Cà Mau.
Một trong những vấn đề đáng chú ý là tình trạng thiếu vật liệu phục vụ các dự án cao tốc trọng điểm ở miền Tây, dù nhiều mỏ cát vẫn còn trữ lượng lớn chưa khai thác.
Có nhà thầu được cấp trữ lượng 650.000m³ cát nhưng chỉ khai thác hơn 1.400m³. Có mỏ hết thời hạn khai thác khi hàng trăm ngàn mét khối cát vẫn còn nằm dưới lòng sông.
Những tồn tại này được Thanh tra Chính phủ xác định đã ảnh hưởng đến nguồn cung vật liệu và tiến độ thi công cao tốc.
Hơn 5 triệu m³ cát chưa khai thác, cao tốc vẫn thiếu nguồn cung
Cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng giai đoạn 1 dài khoảng 188km, gồm bốn dự án thành phần. Theo chủ trương đầu tư được Quốc hội phê duyệt, công trình dự kiến cơ bản hoàn thành toàn tuyến trong năm 2026 và đưa vào khai thác đồng bộ năm 2027.
Cùng với cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, hai dự án cần khoảng 41 triệu m³ cát để phục vụ thi công. Đây là khối lượng vật liệu rất lớn, đòi hỏi các địa phương phải cấp mỏ, tổ chức khai thác và vận chuyển đến công trường theo tiến độ.
Tuy nhiên, theo báo cáo của Cần Thơ và An Giang được nêu trong kết luận thanh tra, đến ngày 30-6-2026, dự án thành phần 4 cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng vẫn còn khoảng 1,566 triệu m³ cát chưa xác định được nguồn cung.
Trong khi đó, một số mỏ cát được cấp theo cơ chế đặc thù để phục vụ chính dự án này vẫn còn tổng trữ lượng khoảng 5,1 triệu m³ chưa khai thác.
Phó tổng thanh tra Lê Tiến Đạt ký ban hành kết luận thanh tra công tác quản lý, khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng tại TP Cần Thơ và các tỉnh An Giang, Cà Mau - Ảnh: TTCP
Theo kết luận thanh tra, trữ lượng cát được cấp tại các mỏ đáp ứng nhu cầu còn thiếu của dự án thành phần 4. Tuy nhiên, UBND TP Cần Thơ và một số nhà thầu báo cáo cát tại một số mỏ có chất lượng thấp, gây khó khăn cho thi công. Trong khi mỏ MS04, nơi có trữ lượng được cấp lớn nhất trong số các mỏ được đề cập, lại có năng lực khai thác hạn chế.
Trong sáu tháng đầu năm 2026, mỏ này chỉ khai thác được hơn 74.000m³ cát, tương đương khoảng hơn 10% công suất khai thác cả năm là 725.000m³.
Theo báo cáo của các địa phương được nêu trong thông báo kết luận thanh tra, trường hợp sản lượng khai thác không đủ phục vụ dự án thành phần 4, có thể điều chuyển cát từ các mỏ ở địa phương khác đã cung cấp đủ cho dự án được giao nhưng vẫn còn trữ lượng chưa khai thác.
Đến ngày 17-7-2026, khi làm việc với đoàn thanh tra, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ báo cáo địa phương đã xác định được nguồn cung cho khoảng 1,566 triệu m³ cát còn thiếu.
Dù nguồn cung đã được xác định bổ sung, kết quả thanh tra vẫn cho thấy nhiều bất cập trong quá trình đưa cát từ các mỏ đến công trường.
Được cấp 650.000m³ cát nhưng chỉ khai thác 1.459m³
Trường hợp đáng chú ý nhất là mỏ MS05 do Tổng công ty Xây dựng công trình giao thông 5 khai thác.
Theo Thanh tra Chính phủ, doanh nghiệp được cấp trữ lượng 650.000m³ cát phục vụ dự án cao tốc. Tuy nhiên, đến khi hết thời hạn khai thác, tổng khối lượng cát đã khai thác chỉ đạt 1.459m³, tương đương 0,23%.
Tình trạng khai thác không hết trữ lượng cũng xảy ra tại mỏ MS12 của Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn. Doanh nghiệp khai thác được hơn 419.000m³ trong tổng số 628.000m³ cát được cấp, đạt khoảng 66,8%.
Tại mỏ MS03, Tổng công ty Xây dựng số 1 được cấp trữ lượng hơn 1,27 triệu m³ nhưng mới khai thác 760.042m³, đạt khoảng 59,6%.
Đáng chú ý, doanh nghiệp dừng khai thác mỏ này từ ngày 10-3-2026, trong khi thời hạn được phép khai thác còn đến ngày 30-6-2026.
Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau, đoạn qua TP Cần Thơ - Ảnh: MẬU TRƯỜNG
Thanh tra Chính phủ xác định cả ba nhà thầu đều khai thác không bảo đảm công suất hoặc không hết trữ lượng được cấp. Việc này dẫn đến thiếu hụt nguồn cát cho dự án thành phần 4, ảnh hưởng tiến độ chung của toàn tuyến cao tốc.
Không chỉ nhà thầu khai thác ít, việc quản lý, gia hạn thời gian khai thác tại địa phương cũng bộc lộ những tồn tại.
Theo kết luận thanh tra, trong năm 2023, UBND tỉnh Sóc Trăng trước đây không cấp được mỏ vật liệu nào phục vụ cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng theo chỉ đạo của Phó thủ tướng, ảnh hưởng đến tiến độ cung ứng vật liệu.
Đối với hai mỏ MS05 và MS12, UBND tỉnh Sóc Trăng trước đây còn không gia hạn, kéo dài thời gian khai thác theo quy định để các nhà thầu tiếp tục khai thác phục vụ dự án.
Hệ quả là khi hết thời hạn, mỏ MS05 vẫn còn khoảng hơn 648.000m³ cát chưa khai thác, còn mỏ MS12 cũng còn 208.000m³.
Tính chung, hai mỏ còn hơn 857.000m³ cát trong trữ lượng được cấp nhưng chưa được khai thác khi thời hạn kết thúc.
Thanh tra Chính phủ xác định việc không gia hạn, kéo dài thời gian khai thác đã ảnh hưởng đến nguồn cung cát và tiến độ thi công dự án thành phần 4. Trách nhiệm thuộc UBND tỉnh Sóc Trăng, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Sóc Trăng trước đây cùng các tổ chức, cá nhân liên quan theo từng thời kỳ.
Ở khâu điều phối, UBND tỉnh An Giang cũng bị chỉ ra chậm điều chỉnh bản xác nhận để chuyển khoảng 404.000m³ cát từ một mỏ trên sông Hậu sang phục vụ dự án thành phần 4 theo đề nghị của Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn.
Gần 3 triệu m³ đá chưa xác định được nguồn cung, đá đã phân bổ vẫn còn ở bãi mỏ
Khó khăn về vật liệu không chỉ xảy ra với cát san lấp mà còn ở nguồn đá phục vụ thi công.
Theo báo cáo tính đến ngày 30-6-2026, cao tốc Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng cần khoảng 5,7 triệu m³ đá. Trong đó, hơn 2,5 triệu m³ chưa xác định được nguồn cung.
Cụ thể, dự án thành phần 2 còn khoảng 621.000m³ đá chưa xác định được nguồn, dự án thành phần 3 là 745.000m³ và dự án thành phần 4 là hơn 1,13 triệu m³.
Cao tốc Cần Thơ - Cà Mau cũng cần khoảng hơn 3 triệu m³ đá, trong đó còn khoảng 350.000m³ chưa xác định được nguồn.
Như vậy, tại thời điểm báo cáo, hai dự án cao tốc còn tổng cộng khoảng 2,85 triệu m³ đá chưa xác định được nguồn cung.
Trong khi các dự án còn phải tìm thêm nguồn đá, kết luận thanh tra cũng cho thấy có lượng vật liệu đã được phân bổ nhưng chưa được vận chuyển đến công trường.
Cụ thể, Thanh tra Chính phủ yêu cầu UBND TP Cần Thơ chỉ đạo các đơn vị liên quan đôn đốc nhà thầu thi công dự án thành phần 2, 3 và 4 sớm tiếp nhận, vận chuyển lượng đá đã được phân bổ, điều phối nhưng còn tồn kho trên bãi tại mỏ Núi Dài, tỉnh An Giang.
Bên cạnh đó, UBND TP Cần Thơ và UBND tỉnh An Giang còn bị xác định chưa công bố giá vật liệu tại các mỏ khai thác theo cơ chế đặc thù theo quy định và chỉ đạo của Thủ tướng.
Theo Thanh tra Chính phủ, việc chậm công bố giá ảnh hưởng đến quản lý, kiểm soát giá, xác định chi phí, thanh toán, quyết toán và tổ chức cung ứng vật liệu cho các dự án.
Để tháo gỡ những tồn tại trên, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Cần Thơ sớm triển khai các thủ tục cần thiết để tiếp tục khai thác cát tại các mỏ MS04, MS05 và MS12 theo quy định, phục vụ dự án thành phần 4.
Tỉnh An Giang được yêu cầu sớm hoàn thành thủ tục nâng trữ lượng, cấp phép khai thác đá tại mỏ Núi Dài và Trà Đuốc Lạn, đồng thời điều tiết nguồn cát dư thừa cho các công trình trọng điểm.
Thanh tra Chính phủ cũng kiến nghị Bộ Công Thương hướng dẫn các địa phương xử lý những mỏ đã hết thời hạn khai thác nhưng chưa khai thác hết trữ lượng được cấp.
Đáng chú ý, cơ quan thanh tra đề nghị nghiên cứu bổ sung chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi khai thác khoáng sản không đạt công suất được cấp, nhằm có cơ sở pháp lý xử lý những trường hợp vi phạm.
Từ những tồn tại được chỉ ra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Bộ Xây dựng, Bộ Công Thương và các địa phương Cần Thơ, An Giang, Cà Mau thực hiện nghiêm chỉ đạo của Thủ tướng, bảo đảm nguồn vật liệu phục vụ thi công các dự án trọng điểm, quan trọng quốc gia, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý khoáng sản, không để xảy ra hành vi lợi dụng, trục lợi chính sách.
Cơ quan thanh tra cũng yêu cầu các địa phương tiếp tục rà soát, làm rõ tính chất, mức độ, hậu quả và trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân liên quan để xử lý các sai phạm theo quy định.
