Cuộc rút lui lớn nhất
Khi Quyết định 1479 về sắp xếp doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) và doanh nghiệp có vốn Nhà nước giai đoạn 2022-2025 được ban hành, cộng đồng DN đánh giá đây là một trong những kế hoạch thoái vốn Nhà nước lớn nhất từ trước tới nay.
Khác với các giai đoạn trước, lần này Chính phủ xác định rõ những lĩnh vực Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ. Trong đó, 141 doanh nghiệp, chủ yếu là của các địa phương hoạt động trong các ngành giày dép, dệt may, điện tử, thương mại, du lịch, giống cây trồng, môi trường đô thị, công ích hay vận tải được đưa vào danh sách thoái vốn toàn bộ; đồng nghĩa với việc Nhà nước rút hoàn toàn khỏi hoạt động sản xuất, kinh doanh tại các doanh nghiệp này.
Là địa phương có số lượng DNNN nhiều nhất nhì cả nước, Hà Nội có tới 23 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn 100% theo yêu cầu của Chính phủ. Trong đó, thương vụ thoái vốn được chú ý nhất của Hà Nội thời gian qua là vào cuối năm 2025, UBND TP Hà Nội hoàn tất thoái toàn bộ vốn tại Công ty CP Giày Thượng Đình; thương hiệu từng gắn với những đôi giày bata quen thuộc của nhiều thế hệ người Việt chính thức khép lại chặng đường có sự hiện diện của vốn Nhà nước.
Tuy nhiên, Giày Thượng Đình mới chỉ là một trong số ít trường hợp hoàn thành lộ trình. Đến nay, nhiều doanh nghiệp nằm trong danh mục phải thoái hết vốn vẫn chưa thể thực hiện, như Sách Hà Nội, Cơ điện Trần Phú, Giày Thụy Khuê, Dệt 19/5 Hà Nội... Nguyên nhân chủ yếu các doanh nghiệp đều đang phải xử lý những tồn tại tích tụ qua nhiều năm hoạt động, từ đất đai, tài sản, dự án đầu tư dở dang, công nợ, các khoản đầu tư tài chính đến những vướng mắc về xác định giá trị doanh nghiệp và thủ tục pháp lý.
Đặc biệt, có trường hợp dù đã cổ phần hóa nhưng vẫn chưa hoàn tất quá trình chuyển đổi theo cơ chế thị trường, khiến việc thoái vốn Nhà nước tiếp tục kéo dài so với kế hoạch đề ra.
Điển hình như Công ty CP Thống Nhất Hà Nội - thương hiệu xe đạp Thống Nhất nổi tiếng một thời dù đã chuyển đổi sang mô hình công ty cổ phần và đưa cổ phiếu lên UPCoM vào cuối năm 2024, nhưng chỉ hơn một năm sau, doanh nghiệp đã không còn đáp ứng điều kiện công ty đại chúng và phải rời sàn từ ngày 12/6/2026.
Nguyên nhân chủ yếu đến từ cơ cấu cổ đông quá tập trung. Đến cuối năm 2025, UBND TP Hà Nội vẫn nắm giữ 45% vốn điều lệ, một cổ đông lớn khác sở hữu 41,68%, trong khi toàn bộ các cổ đông còn lại chỉ nắm hơn 13%. Lượng cổ phiếu tự do lưu hành quá thấp khiến thanh khoản hạn chế, khó thu hút thêm nhà đầu tư và không còn đáp ứng các tiêu chí về tính đại chúng của doanh nghiệp.
Không chỉ vậy, doanh nghiệp vẫn đang phải xử lý nhiều tồn tại tài chính trước khi có thể tiến xa hơn trong quá trình tái cơ cấu. Đáng chú ý là khoản đầu tư hơn 117 tỷ đồng vào Công ty TNHH Thống Nhất - Bắc Việt (hoạt động lĩnh vực bất động sản), tương đương khoảng một phần ba tổng tài sản. Kiểm toán từng lưu ý chưa có đủ cơ sở để xác định đầy đủ giá trị khoản đầu tư này, trong khi đại hội đồng cổ đông sau đó đã thông qua chủ trương giải thể công ty liên kết nhằm thu hồi vốn.
Mắc kẹt vì những "cục nợ"
Tại TP Hải Phòng, không ít kế hoạch cổ phần hóa lại đang mắc kẹt bởi các tồn đọng lịch sử. Điển hình là Công ty TNHH MTV Thương mại Đầu tư Phát triển đô thị. Theo kế hoạch, doanh nghiệp phải hoàn thành cổ phần hóa trong giai đoạn 2023-2025. Tuy nhiên, đến nay việc triển khai gần như vẫn đứng im do vướng mắc tại Dự án Khu đô thị mới Ngã 5 - Sân bay Cát Bi.
Dự án kéo dài gần ba thập kỷ với hàng loạt tồn tại liên quan đến giải phóng mặt bằng, xử lý tài sản, công nợ và nghĩa vụ tài chính. Chính quyền địa phương hiện đang kiến nghị lùi thời hạn cổ phần hóa doanh nghiệp sang giai đoạn 2026-2030.
Một trường hợp khác là Công ty TNHH MTV Khu công nghiệp Lai Vu. Dù thuộc diện phải cổ phần hóa trước cuối năm 2025, doanh nghiệp vẫn còn nhiều vướng mắc liên quan đến quyết toán dự án hạ tầng, phương án sử dụng đất và chiến lược phát triển sau cổ phần hóa. Thậm chí, ngay cả những doanh nghiệp hoạt động ổn định như Công ty CP Phục vụ Mai táng Hải Phòng hay Công ty CP Bến xe Hải Phòng… cũng chưa hoàn thành lộ trình thoái vốn theo kế hoạch.
Giày Thượng Đình là một trong số ít doanh nghiệp hoàn thành lộ trình Nhà nước thoái toàn bộ vốn theo kế hoạch giai đoạn 2022-2025
Theo Sở Tài chính Hải Phòng, sau khi hợp nhất địa giới hành chính, thành phố hiện thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu tại 46 doanh nghiệp, gồm 18 doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước và 28 doanh nghiệp có vốn góp Nhà nước. Trong số này, có 11 doanh nghiệp và 5 doanh nghiệp liên doanh phải thực hiện thoái vốn theo lộ trình của Chính phủ. Tuy nhiên, nhiều trường hợp vẫn chưa thể triển khai do chưa xử lý xong các tồn đọng kéo dài nhiều năm.
Thậm chí có những doanh nghiệp không còn đủ điều kiện để cổ phần hóa. Công ty Thương mại Dịch vụ Hải Dương - doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước tại trung tâm TP Hải Dương cũ đang được hướng dẫn thực hiện thủ tục phá sản sau nhiều năm hoạt động không hiệu quả.
Nhiều địa phương như Hưng Yên, Phú Thọ, Khánh Hòa, Quảng Ngãi, Lạng Sơn hay Tuyên Quang… cũng đang triển khai lộ trình Nhà nước rút vốn khỏi các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực thương mại, du lịch, vận tải, giống cây trồng, môi trường đô thị và dịch vụ công ích, nhưng đến nay vẫn chưa hoàn thành theo kế hoạch.
Bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính cho rằng, quá trình cổ phần hóa và thoái vốn doanh nghiệp nhà nước thời gian qua vẫn gặp nhiều điểm nghẽn từ cả phía doanh nghiệp lẫn cơ chế chính sách.
Dù đã cổ phần hóa và đưa cổ phiếu lên UPCoM, Công ty CP Thống Nhất Hà Nội vẫn chưa hoàn tất quá trình chuyển đổi theo cơ chế thị trường khi phải rời sàn do cơ cấu cổ đông quá cô đặc
Về phía doanh nghiệp, một số đơn vị chưa thực hiện đầy đủ các quy định về quản lý đất đai, tài sản, đối chiếu công nợ và lập báo cáo tài chính trước khi xác định giá trị doanh nghiệp. Điều này không chỉ kéo dài tiến độ cổ phần hóa mà còn tiềm ẩn nguy cơ thất thoát vốn nhà nước.
Bên cạnh đó, không ít doanh nghiệp sau cổ phần hóa chậm đưa cổ phiếu lên giao dịch hoặc niêm yết trên thị trường chứng khoán, làm giảm tính minh bạch và hạn chế sự giám sát từ thị trường.
Theo Bộ Tài chính, trong tổng số 146 doanh nghiệp thuộc diện phải thoái vốn theo kế hoạch của Chính phủ, mới có 19 doanh nghiệp hoàn thành việc thoái vốn theo quy định; đạt khoảng 13% kế hoạch giai đoạn 2022–2025. Còn lại 127 doanh nghiệp chưa hoàn thành thoái vốn theo tiến độ.
Đặc biệt, các doanh nghiệp thua lỗ kéo dài, tồn tại tài chính phức tạp hoặc thuộc diện giải thể, phá sản gần như không thu hút được nhà đầu tư. Nhiều trường hợp không đủ điều kiện lập báo cáo tài chính, không có khả năng chi trả chi phí kiểm toán hoặc tài sản đã được xử lý bảo đảm, khiến việc thoái vốn gặp bế tắc.
Về phía cơ chế, chính sách, theo bà Dung việc ban hành kế hoạch sắp xếp doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2021-2025 diễn ra khá muộn, đến cuối năm 2022 mới được phê duyệt, khiến thời gian thực hiện bị thu hẹp đáng kể. Cùng với đó, các quy định liên quan đến đối chiếu công nợ, xử lý tài chính trước khi xác định giá trị doanh nghiệp vẫn còn phức tạp.
“Cổ phần hóa và thoái vốn đều gắn trực tiếp với việc định giá tài sản nhà nước, đặc biệt là đất đai và thương hiệu. Do đó, tâm lý thận trọng, e ngại rủi ro của cán bộ thực thi cũng là một trong những nguyên nhân khiến tiến độ phê duyệt các phương án kéo dài”, bà Dung nói.
Bà Đoàn Thị Kim Dung cho rằng, giai đoạn tới, cơ cấu lại DNNN cần chuyển từ mục tiêu giảm số lượng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động; tăng cường năng lực xử lý nợ và tái cơ cấu tài chính doanh nghiệp. Đặc biệt, Nhà nước cần tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực then chốt, có vai trò dẫn dắt nền kinh tế, đồng thời mạnh dạn giảm tỷ lệ sở hữu tại những ngành nghề mà khu vực tư nhân có khả năng tham gia hiệu quả hơn.
