Trong văn hóa Tết của người Việt, mâm ngũ quả không chỉ là phần trang trí trên bàn thờ tổ tiên mà còn mang ý nghĩa gửi gắm ước mong về tài lộc, bình an và đủ đầy cho cả năm. Nhiều gia đình dành thời gian lựa chọn từng loại quả thật tươi, hình thức đẹp mắt với mong muốn thể hiện sự thành kính. Thế nhưng theo quan niệm dân gian, mâm ngũ quả không chỉ dừng lại ở việc chọn quả đẹp mà còn nằm ở cách bày trí. Chỉ một chi tiết nhỏ đặt sai vị trí cũng có thể bị xem là “lệch lộc”.
Mâm ngũ quả: biểu tượng của sự đủ đầy và ước vọng năm mới
Mâm ngũ quả thường gồm 5 loại trái cây tượng trưng cho ngũ hành và 5 mong ước cơ bản của con người: phú, quý, thọ, khang, ninh. Tùy từng vùng miền, các loại quả sẽ có sự khác nhau nhưng đều hướng đến ý nghĩa cầu may, cầu tài, cầu an.
Người miền Bắc thường chuộng chuối, bưởi, đào, quýt, hồng. Miền Nam lại phổ biến mâm quả “cầu – dừa – đủ – xài” với mong muốn cuộc sống sung túc, không thiếu thốn. Dù cách chọn quả có khác biệt, điểm chung vẫn là sự hài hòa và cân đối trong tổng thể mâm cúng.
Chi tiết dễ bị bỏ qua: Vị trí đặt quả lớn trên mâm
Theo quan niệm dân gian, thứ tự và vị trí đặt các loại quả có ý nghĩa quan trọng. Quả lớn, tròn đầy như bưởi, phật thủ hoặc dừa thường được xem là biểu tượng trung tâm của sự viên mãn, sung túc. Vì vậy, các loại quả này thường được đặt ở vị trí trung tâm hoặc trên cùng của mâm ngũ quả.
Nhiều gia đình hiện nay vì ưu tiên thẩm mỹ hoặc tiện sắp xếp nên đặt quả lớn xuống dưới, để các loại quả nhỏ và nhiều màu sắc lên trên cho nổi bật. Tuy nhiên, trong quan niệm truyền thống, cách bày này bị cho là làm “mất trụ”, tượng trưng cho việc tài lộc thiếu điểm tựa, dễ phân tán.
Người xưa thường đặt nải chuối hoặc các loại quả to làm nền đỡ phía dưới, sau đó mới xếp các loại quả nhỏ hơn lên trên. Cách sắp xếp này vừa giúp mâm quả vững vàng, vừa mang ý nghĩa nâng đỡ, che chở và tụ lộc.
Sự cân bằng mới là yếu tố quan trọng nhất
Ngoài vị trí quả trung tâm, yếu tố cân đối tổng thể cũng được đặc biệt coi trọng. Mâm ngũ quả thường được xếp theo hình dáng tròn đầy, không nghiêng lệch về một phía. Dân gian cho rằng sự hài hòa này tượng trưng cho cuộc sống thuận hòa, ổn định.
Bên cạnh đó, quả được chọn thường là quả còn tươi, cuống lá xanh, không dập nát. Việc sử dụng quả quá chín hoặc có dấu hiệu hư hỏng bị xem là không phù hợp với ý nghĩa dâng cúng và cầu mong may mắn đầu năm.
Phong tục truyền thống và góc nhìn hiện đại
Ngày nay, nhiều gia đình xem việc bày mâm ngũ quả là nét đẹp văn hóa, không quá nặng yếu tố kiêng kỵ. Tuy nhiên, các chuyên gia văn hóa cho rằng giá trị cốt lõi của mâm ngũ quả không nằm ở việc cầu tài lộc theo nghĩa tuyệt đối mà ở tinh thần hướng về cội nguồn, giữ gìn truyền thống và tạo không khí sum vầy ngày Tết.
Việc bày mâm quả gọn gàng, cân đối, chỉn chu phần nào thể hiện sự trân trọng với tổ tiên và sự chuẩn bị chu đáo cho thời khắc chuyển giao năm mới.
Tết không chỉ là dịp trang hoàng nhà cửa hay chuẩn bị mâm cỗ thịnh soạn, mà còn là thời điểm người Việt gửi gắm những mong ước tốt lành cho tương lai. Một mâm ngũ quả được bày trí hài hòa, đúng tinh thần truyền thống không chỉ làm đẹp không gian thờ cúng mà còn mang ý nghĩa về sự tròn đầy, sung túc và bình an cho cả gia đình trong năm mới.
