Núi Đọ – Di chỉ người Việt cổ và bài toán bảo vệ di tích giữa đời sống đương đại

Núi Đọ - nơi lưu giữ dấu tích hàng trăm nghìn năm lịch sử loài người, song Di tích cấp quốc gia này đang đối mặt với nguy cơ xâm lấn từ hoạt động sinh hoạt và sản xuất của người dân.

Rìu đá được khai quật tại núi Đọ (Ảnh: bảo tàng Thanh Hóa)

Không chỉ mang vẻ đẹp địa hình, núi Đọ còn có cấu tạo địa chất đặc biệt với lớp đá bazan rắn chắc – yếu tố quyết định khiến nơi đây trở thành "xưởng chế tác" của người tiền sử. Từ năm 1960, các nhà khảo cổ học đã phát hiện hàng nghìn hiện vật bằng đá, trong đó có những chiếc rìu tay ghè đẽo thô sơ, niên đại cách nay khoảng 30–40 vạn năm.

Ngôi chùa nhỏ ẩn mình dưới chân núi.

Qua bốn lần khai quật, hơn 2.500 hiện vật đã được sưu tầm, nhiều trong số đó đang trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Thanh Hóa. Đáng chú ý, tám chiếc rìu tay bằng đá bazan – chế tác ngay tại chỗ – cho thấy người nguyên thủy không chỉ cư trú mà còn sản xuất công cụ trực tiếp trên núi Đọ. Chính điều này khiến các nhà khoa học khẳng định: núi Đọ không chỉ là di tích, mà còn là một di chỉ – xưởng hiếm hoi của sơ kỳ đồ đá cũ.

Dòng chảy lịch sử tại đây không dừng lại ở thời tiền sử. Nhiều lớp trầm tích văn hóa Đông Sơn, Chu Đậu, Phù Lãng được phát hiện, với thạp đồng, trống đồng, kiếm mác… Đến cuối thế kỷ XIX, núi Đọ lại trở thành căn cứ của nghĩa quân Cần Vương, để lại những dấu tích như hòn cột cờ, giếng nước ngọt, bếp nấu.

Với những giá trị ấy, năm 1962, cụm di tích núi Đọ được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, khoanh vùng bảo vệ hơn 34 ha.

Di tích còn đơn sơ nhưng được người dân địa phương tôn thờ.

Di sản trước nguy cơ xâm lấn

Theo ghi nhận thực tế, hiện có hơn 200 hộ dân sinh sống dưới chân núi, nhiều thế hệ gắn bó với ngọn núi như một phần không gian sinh tồn và ký ức làng quê. Trên núi vẫn còn mồ mả tổ tiên của dân làng, nhiều hộ khoanh rào làm vườn, chăn nuôi, trồng cây, khiến Di tích lịch sử quốc gia này ngày càng bị lấn sâu vào đời sống sinh hoạt, tiềm ẩn nguy cơ xâm hại, biến dạng các tầng giá trị khảo cổ nếu không được quản lý và bảo vệ chặt chẽ.

Một phần diện tích núi Đọ là nhà ở người dân và khu mồ mả người chết.

Ông Lê Văn An (60 tuổi), người dân phường Đông Tiến, cho biết, núi Đọ đã gắn bó với cuộc sống của người dân nơi đây từ bao đời. "Từ nhỏ chúng tôi đã quen lên núi chăn dê, hái củi, hái lá. Núi không chỉ là chỗ mưu sinh mà còn là nơi gửi gắm ký ức, tổ tiên của cả làng, trước kia nhiều gia đình còn chôn cất mồ mả trên đó", ông nói.

Sống bên ngọn núi, nhiều người dân vẫn chưa biết núi Đọ là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Theo ông An, người dân quanh núi phần lớn chỉ nghe nói mơ hồ về dấu tích người nguyên thủy, ít ai biết rõ núi Đọ đã được xếp hạng Di tích quốc gia từ nhiều chục năm trước. "Dù chưa hiểu hết giá trị lịch sử, nhưng bà con vẫn luôn coi núi là nơi thiêng, không dám làm điều gì quá tay. Chúng tôi cũng mong sau này Nhà nước quan tâm bảo vệ bài bản hơn, vừa giữ được núi Đọ cho thế hệ sau, vừa có cách làm để người dân được hưởng lợi chính đáng từ di tích, chứ không chỉ là những rào cản trong sinh hoạt thường ngày", ông bày tỏ.

Chính quyền địa phương cắm biển ngăn người dân xâm lấn di tích.

Dưới chân núi là ngôi chùa Đọ nhỏ bé, đơn sơ, từng là phế tích, nay được dựng lại nhờ công sức của người dân và phật tử địa phương.

Bà Lê Thị Vị (74 tuổi) gần như ngày nào cũng lên chùa Đọ vào mỗi buổi sáng, buổi chiều để dâng cơm, cúng cháo. Chậm rãi kể lại, bà cho biết trước đây ngôi chùa chỉ còn là phế tích, rêu phong, ít người lui tới. "Mấy năm gần đây, chùa mới được dựng lại, có một vị sư trẻ thỉnh thoảng về trông nom, bà con phật tử cũng có chỗ nương tựa tinh thần", bà nói.

Con đường bê tông được xây dựng trái phép lên núi Đọ.

Theo bà Vị, bản thân không hiểu hết khái niệm di tích quốc gia hay giá trị khảo cổ của núi Đọ, nhưng với người dân quanh vùng, ngọn núi và ngôi chùa đã trở thành một phần đời sống tâm linh. "Lâu nay, ngoài người dân quê tự lên quét dọn, hương khói, chăm sóc chùa chiền thì cũng không thấy có hoạt động gì đặc biệt. Chúng tôi chỉ nghĩ đơn giản, nơi linh thiêng thì phải giữ gìn, còn di tích có được bảo vệ ra sao thì người dân ít ai được biết", bà nói.

Trao đổi với Người Đưa Tin ngày 8/1, đại diện UBND phường Đông Tiến cho biết, qua kiểm tra tại khu vực dốc Đá Nấp, tổ dân phố Tân Sơn và khe Bà Bòng – tuyến đường lên núi Đọ, lực lượng chức năng đã phát hiện một số trường hợp tự ý san lấp đất, đổ bê tông mở đường, chặt cây, múc đất đá, xây dựng mồ mả, tường rào và tập kết vật liệu xây dựng khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép.

Đường vào di tích Hội thề Lũng Nhai thi công dang dở, bỏ hoang 3 năm quaĐỌC NGAY

Trước các vi phạm này, UBND phường đã lập biên bản xử lý hành chính, yêu cầu dừng ngay mọi hoạt động trái phép, đồng thời xây dựng phương án cưỡng chế, tháo dỡ các công trình vi phạm theo quy định. Các hộ dân được yêu cầu tự giác tháo dỡ, khôi phục hiện trạng ban đầu của khu di tích; trường hợp cố tình tái phạm sẽ bị xử lý nghiêm nhằm bảo đảm công tác bảo vệ di tích núi Đọ.

Tháng 3/2020, Thanh Hóa phê duyệt quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2000 khu vực Hàm Rồng – núi Đọ, định hướng xây dựng khu đô thị công viên di sản, hướng tới tầm vóc quốc gia, quốc tế và mục tiêu xa hơn là Di sản Văn hóa thế giới UNESCO.

Đó là một tầm nhìn dài hạn. Nhưng để biến tầm nhìn thành hiện thực, núi Đọ cần được bảo vệ ngay từ hôm nay – bằng việc cắm mốc rõ ràng, tăng cường tuyên truyền, gắn trách nhiệm bảo tồn với quyền lợi của cộng đồng cư dân địa phương.