Thí điểm xây dựng xã phường XHCN: Hà Nội học được gì từ mô hình Kibbutz của Israel?

Xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1909 với sự ra đời của cộng đồng Degania, mô hình này không chỉ đơn thuần là một đơn vị sản xuất nông nghiệp mà còn là một cấu trúc xã hội thực nghiệm, nơi những lý tưởng chính trị được hiện thực hóa thông qua lao động tập thể.

Kibbutz là gì? Hoạt động thế nào?

Bản thân từ này trong tiếng Hebrew có nghĩa là “sự tụ họp”. Kibbutzim là một hình thức cộng đồng sinh sống đặc trưng chỉ có ở Israel. Theo báo cáo năm 2023, có khoảng 270 Kibbutzim rải rác khắp Israel.

Về bản chất, Kibbutzim là những thị trấn nhỏ - thường có từ 100 đến 1.000 cư dân vốn trước đây chủ yếu xoay quanh các nông trại tập thể. Trong những thập niên gần đây, một số Kibbutzim đã phát triển mạnh nhờ công nghiệp hiện đại và du lịch.

Cốt lõi của Kibbutz bắt nguồn từ các tư tưởng xã hội chủ nghĩa và Marxist về đời sống tập thể. Theo David Leach, tác giả cuốn “Chasing Utopia: The Future of the Kibbutz in a Divided Israel”, các Kibbutz thời kỳ đầu là những thử nghiệm về nền dân chủ cấp tiến.

Những đặc điểm chính của đời sống Kibbutz được xây dựng dựa trên tinh thần sở hữu tập thể, cùng với tính hợp tác trong các lĩnh vực giáo dục, văn hóa và đời sống xã hội. Điều này đi kèm với nhận thức rằng mỗi thành viên Kibbutz là một phần của một tập thể lớn hơn chính gia đình riêng của họ.

Kibbutz vận hành theo nguyên tắc rằng mọi thu nhập do Kibbutz và các thành viên tạo ra đều được đưa vào một quỹ chung. Khoản thu nhập này được dùng để vận hành Kibbutz, đầu tư, đồng thời bảo đảm sự hỗ trợ và trách nhiệm tương trợ lẫn nhau giữa các thành viên.

Các thành viên Kibbutz nhận được cùng một mức ngân sách (tùy theo quy mô gia đình), bất kể công việc hay vị trí của họ. Trong giáo dục, mọi trẻ em đều bắt đầu bình đẳng và được trao cơ hội như nhau.

Kibbutz được quản lý theo hệ thống dân chủ tham gia trực tiếp, nơi mỗi cá nhân có thể trực tiếp ảnh hưởng đến các vấn đề và sự kiện trong cộng đồng. Trong cộng đồng phần lớn tự cung tự cấp này, tinh thần tập thể cũng như đạo đức lao động đóng vai trò rất quan trọng.

Có những Kibbutzim mà các thành viên nhận mức lương khác nhau và phải trả phí cho các dịch vụ, nhưng ở tất cả các Kibbutzim áp dụng mô hình phân hóa này, các thành viên vẫn được “bảo đảm” về mức thu nhập tối thiểu.

“Không có tài sản tư nhân. Trong nhiều trường hợp, họ ăn uống cùng nhau. Họ nuôi dạy con cái theo hình thức cộng đồng”, Leach cho biết.

“Tôi cho rằng đây được xem là một trong những thử nghiệm thành công nhất về chủ nghĩa xã hội tự nguyện”, Ran Abramitzky, giáo sư kinh tế tại Đại học Stanford, nói. “Những người Do Thái nhập cư thành lập Kibbutzim từ chối chủ nghĩa tư bản và muốn xây dựng một xã hội mang tính xã hội chủ nghĩa hơn".

Cư dân Kibbutz chưa bao giờ chiếm đa số trong dân số Israel. Hiện nay, chưa đến 3% dân số Israel sống trong các Kibbutz. Tuy nhiên, dù số lượng nhỏ, Kibbutzim đã có ảnh hưởng văn hóa và chính trị vượt xa quy mô của mình trong phần lớn lịch sử Israel. Nhiều chính trị gia, lãnh đạo quân sự, trí thức và nghệ sĩ đều xuất thân từ Kibbutzim. Chính trị trong các Kibbutz thường gắn với khuynh hướng cánh tả, theo NPR.

Đang có nhiều thay đổi

Kibbutz đầu tiên được thành lập vào năm 1910, và trong những thập niên sau đó, hàng chục Kibbutz khác đã được xây dựng trên vùng lãnh thổ sau này trở thành Israel.

Trong lịch sử, nhiều Kibbutz được thành lập bởi những người Do Thái trẻ tuổi đến từ Đông Âu, những người tin vào Zionist (Chủ nghĩa phục quốc Do Thái) nhằm xây dựng một quê hương Do Thái tại Palestine - khu vực từng thuộc Đế chế Ottoman và sau đó nằm dưới sự kiểm soát của Anh.

Những người khác đến đây để chạy trốn chủ nghĩa bài Do Thái và sau này là thảm họa Holocaust. Trong những năm 1930 và 1940, khi khả năng thành lập một nhà nước Do Thái trở nên rõ ràng hơn, một số Kibbutz được đặt ở những vị trí chiến lược gần các khu vực như Gaza nhằm củng cố yêu sách lãnh thổ.

Trải qua thời gian, mô hình đã có sự thay đổi. Các nhà nghiên cứu cho biết trong các cuộc khảo sát tại Kibbutzim vào cuối thập niên 1960, các thành viên xem những giá trị quan trọng nhất của cộng đồng là các giá trị xã hội chủ nghĩa như “tính tập thể và bình đẳng” hay “xây dựng một xã hội xã hội chủ nghĩa kiểu mẫu”, cùng với các giá trị tương trợ như “an sinh xã hội toàn diện” và “mức sống đầy đủ”.

Tuy nhiên, từ cuối những năm 1990, Kibbutzim bắt đầu chuyển từ mô hình chia đều sang trả lương theo thị trường. Những người làm việc bên ngoài Kibbutz được giữ mức lương họ kiếm được; còn người làm việc bên trong thì được trả dựa trên nghề nghiệp, kỹ năng và kinh nghiệm tương tự thị trường lao động bên ngoài. Nguyên nhân của sự thay đổi này bao gồm giá nông sản giảm, quản lý tài chính yếu kém và sự bùng nổ công nghệ khiến công việc bên ngoài hấp dẫn hơn.

Sự thay đổi đó cũng làm biến đổi tư tưởng của các thành viên. Họ bắt đầu ủng hộ cơ chế thị trường hơn, như lương theo năng suất, trả thêm cho làm ngoài giờ và chấp nhận chênh lệch thu nhập. Đồng thời, sự ủng hộ đối với các nguyên tắc xã hội chủ nghĩa truyền thống như sở hữu tập thể giảm xuống.

Dù vậy, đa số thành viên vẫn muốn giữ tinh thần “tương trợ cộng đồng”. Họ không muốn sống trong một Kibbutz xã hội chủ nghĩa kiểu cũ, nhưng cũng không muốn một xã hội tư bản hoàn toàn. Thứ họ hướng tới là mô hình ở giữa: kinh tế thị trường nhưng có mạng lưới an sinh mạnh và tinh thần cộng đồng.

Các nghiên cứu cho rằng nguyên nhân chính là mô hình chia đều trước đây dễ dẫn đến tâm lý ỷ lại và làm việc kém hiệu quả. Theo thời gian, thế hệ sau không còn lý tưởng mạnh mẽ như những người sáng lập.

Sau cải cách, điều kiện sống và đạo đức lao động được cải thiện, khiến ngay cả những người có thể bị thiệt như người lớn tuổi hay ít học cũng dần chấp nhận cơ chế thị trường vì tin rằng đó là cách để Kibbutz tồn tại lâu dài.

Phần lớn các Kibbutz ngày nay đã từ bỏ hệ thống sinh hoạt cộng đồng truyền thống. Thông thường, cư dân có việc làm sẽ giữ thu nhập riêng của mình, và cha mẹ tự nuôi dạy con cái. Theo Abramitzky, Kibbutz dù vậy phần lớn được xem là những nơi yên bình và lý tưởng để sinh sống. Nhiều Kibbutz hiện có dân số già hóa.

Dù cư dân vẫn thường có xu hướng thiên tả, các Kibbutz ngày càng đa dạng hơn về mặt chính trị, theo Leach từ Đại học Victoria. “Mặc dù có những người hướng đến hòa bình và hòa giải, cũng có những người ngày càng cứng rắn hơn trong quan điểm của mình”, chuyên gia cho biết.

Hà Nội tham khảo được gì?

Việc Hà Nội đang nghiên cứu và xây dựng Đề án thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa - với bộ 54 tiêu chí đặt chỉ số hạnh phúc và sự hài lòng của người dân làm trung tâm là bước đi mang tính đột phá trong quản trị cơ sở.

Khi đặt mô hình mang tính lý tưởng này vào bối cảnh thực tế, việc tham chiếu các mô hình cộng đồng đặc thù trên thế giới như Kibbutz của Israel mang lại nhiều góc nhìn gợi mở. Dù xuất phát từ hai nền tảng tư tưởng và bối cảnh lịch sử hoàn toàn khác nhau, tinh thần cốt lõi của Kibbutz – quản trị cộng đồng, tự chủ kinh tế và an sinh xã hội bao trùm – vẫn có những giá trị thực tiễn mà Hà Nội có thể tham khảo, gạn đục khơi trong.

Theo chúng tôi, những người thực hiện loạt bài viết này, sự tương đồng cốt lõi giữa mục tiêu của Đề án "Xã, phường XHCN" tại Hà Nội và mô hình Kibbutz nằm ở ba điểm:

1. Lấy con người làm trung tâm: Chăm lo toàn diện từ giáo dục, y tế đến đời sống văn hóa.

2. Kinh tế tại chỗ: Tạo ra một hệ sinh thái kinh tế tự chủ, giúp người dân sống, làm việc và có thu nhập ngay tại địa bàn.

3. Chia sẻ và bền vững: Đảm bảo sự công bằng, không để ai bị bỏ lại phía sau.

Với sự tương đồng trên, chúng tôi cho rằng, Hà Nội có thể tham khảo những điểm sau từ mô hình Kibbutz:

Phát triển kinh tế tại chỗ dựa trên công nghệ và tư duy chuỗi giá trị. Các Kibbutz thành công vượt qua khủng hoảng là nhờ họ không duy trì sản xuất thô, lạc hậu mà chủ động tích hợp khoa học công nghệ (nông nghiệp chính xác, công nghệ tưới nhỏ giọt, năng lượng tái tạo) và chuyển dịch sang công nghiệp.

Trong 8 nội dung cốt lõi của Đề án, Hà Nội nhấn mạnh phát triển lực lượng sản xuất hiện đại và chuyển đổi số. Từ bài học Kibbutz, các xã/phường thí điểm cần xây dựng các chuỗi giá trị khép kín (ví dụ: mô hình kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp đô thị sinh thái ở vùng ngoại thành, hoặc các không gian đổi mới sáng tạo, kinh tế số ở nội thành) thay vì chỉ thuần túy làm dịch vụ nhỏ lẻ hay phụ thuộc vào dòng lao động di cư.

Mô hình quản trị tích hợp và dịch công cộng chất lượng cao. Trong một Kibbutz, ban quản trị không chỉ vận hành như một chính quyền hành chính mà hoạt động như một thực thể điều phối dịch vụ tổng hợp: từ nhà trẻ, trường học, trạm y tế đến không gian sinh hoạt văn hóa chung. Tất cả được thiết kế để tối ưu hóa nguồn lực và phục vụ người dân một cách công bằng nhất.

Xã, phường XHCN tại Hà Nội định vị là “mô hình quản trị tích hợp ở cấp cơ sở”. Hà Nội có thể học cách Kibbutz tối ưu hóa hạ tầng công cộng.

Chuyển đổi linh hoạt để thích ứng với cơ chế thị trường. Sự suy thoái của các Kibbutz truyền thống (thập niên 1980) và sự hồi sinh của các "Kibbutz đổi mới" ngày nay chứng minh rằng: Bình đẳng không có nghĩa là cào bằng; an sinh xã hội phải dựa trên một nền tảng kinh tế khỏe mạnh và có tính cạnh tranh.

Các Kibbutz hiện đại chấp nhận trả lương theo năng suất đóng góp, nhưng trích một tỷ lệ lớn vào quỹ an sinh tập thể để bảo vệ người già, người ốm đau và phát triển giáo dục.

Lãnh đạo Đảng và Thành phố đã khẳng định xây dựng xã, phường XHCN không phải là quay lại mô hình bao cấp. Bài học thích ứng của Kibbutz củng cố tư duy này: Cần khuyến khích kinh tế tư nhân, kinh tế hợp tác xã phát triển mạnh mẽ theo quy luật thị trường để tạo ra của cải, nhưng chính quyền cấp xã/phường giữ vai trò điều tiết, sử dụng các nguồn lực công và xã hội hóa để tái đầu tư vào an sinh xã hội bao trùm.

Bên cạnh đó, vẫn có những điểm khác biệt giữa mô hình Kibbutz và mô hình xã phường XHCN ở Hà Nội: