Thời cơ nâng giá trị gạo Việt

Trong bối cảnh nguồn cung gạo toàn cầu được dự báo giảm, nhiều chuyên gia cho rằng đây có thể là cơ hội để ngành gạo Việt Nam cải thiện giá xuất khẩu trong những tháng cuối năm. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, doanh nghiệp (DN) cần giảm phụ thuộc vào một số thị trường lớn và nâng cao năng lực điều tiết nguồn cung.

Xuất khẩu tăng mạnh nhưng…

Theo dự báo mới nhất của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), sản lượng gạo toàn cầu niên vụ 2026-2027 chỉ đạt khoảng 537,8 triệu tấn, giảm 5 triệu tấn so với niên vụ trước. Trong khi nhu cầu tiêu thụ tiếp tục tăng, tồn kho gạo thế giới được dự báo giảm 3,6 triệu tấn, xuống còn khoảng 192,7 triệu tấn. Đây là yếu tố được kỳ vọng sẽ hỗ trợ giá gạo phục hồi trong thời gian tới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tháng 5-2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,1 triệu tấn gạo, thu về 511,7 triệu USD. Lũy kế 5 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo đạt 4,5 triệu tấn với kim ngạch 2,09 tỉ USD. Dù sản lượng tăng cao, giá trị xuất khẩu lại giảm 3,6% so với cùng kỳ năm 2025 do giá gạo xuất khẩu bình quân chỉ đạt 467,6 USD/tấn, giảm 9,6%.

Philippines tiếp tục là thị trường tiêu thụ gạo lớn nhất của Việt Nam, chiếm 46,9% thị phần, trong khi Trung Quốc đứng thứ hai với 17,8%. Tuy nhiên, cả hai thị trường này đều áp dụng cơ chế quản lý nhập khẩu chặt chẽ, khiến DN Việt Nam thường ở thế bị động.

Cụ thể, Trung Quốc quản lý nhập khẩu gạo thông qua hạn ngạch và danh sách DN được cấp phép xuất khẩu. Hiện Việt Nam chỉ có khoảng 40 DN được phép xuất khẩu gạo sang thị trường này, trong khi cả nước có hơn 150 DN sở hữu giấy phép xuất khẩu gạo. Trong khi đó, Philippines điều hành nhập khẩu bằng cơ chế cấp phép và các chính sách điều tiết lượng gạo nhập khẩu theo từng giai đoạn.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), mỗi khi xuất hiện thông tin Philippines có thể giảm nhập khẩu, nhiều DN trong nước thường đẩy mạnh bán hàng để giữ thị phần và giải phóng tồn kho. Việc nguồn cung được tung ra thị trường trong thời gian ngắn khiến giá gạo giảm mạnh và người chịu ảnh hưởng nhiều nhất là nông dân.

Bà Phan Mai Hương, đồng sáng lập Công ty SSResource Media Pte. Ltd (Singapore), cũng cho biết Philippines là thị trường chịu tác động lớn từ các quyết sách điều hành. Bà dẫn chứng, dù Philippines từng tuyên bố chỉ nhập khẩu khoảng 150.000 tấn gạo mỗi tháng vào tháng 4 vừa qua, lượng mua thực tế lên tới 500.000 - 600.000 tấn/tháng.

Thu hoạch lúa ở ĐBSCL. Ảnh: LÊ HOÀNG VŨ

Trong khi đó, nguồn cung gạo xuất khẩu của Việt Nam hiện không còn dồi dào như đầu năm do vụ đông xuân đã kết thúc. Nhiều DN đã giao gần hết lượng hàng tồn kho cho các hợp đồng ký trước đó. Nhờ vậy, các nhà nhập khẩu Philippines đã mua được lượng lớn gạo Việt Nam với mức giá thấp hơn đáng kể so với năm ngoái.

Giám đốc một DN xuất khẩu gạo tại Tây Ninh xác nhận dù xuất khẩu đạt kỷ lục về sản lượng, cả nông dân và nhiều DN vẫn chưa thực sự hưởng lợi. Bởi, không ít DN đã ký hợp đồng xuất khẩu trong giai đoạn giá bán thấp nhưng đến khi thu mua nguyên liệu lại gặp lúc giá lúa tăng mạnh, dẫn đến thua lỗ. Có trường hợp DN lỗ gần 2.000 đồng/kg gạo xuất khẩu.

Trong khi đó, khâu trung gian được cho là hưởng lợi nhiều hơn nhờ chênh lệch giữa giá thu mua từ nông dân và giá bán cho DN xuất khẩu. Điều này cho thấy nghịch lý của ngành lúa gạo hiện nay là xuất khẩu tăng mạnh nhưng lợi ích chưa được phân bổ đồng đều trong toàn chuỗi giá trị.

Giá gạo có xu hướng phục hồi

Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), sản lượng gạo thế giới niên vụ 2026-2027 chỉ đạt 537,8 triệu tấn, giảm khoảng 5 triệu tấn so với niên vụ trước. Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ tiếp tục tăng khiến lượng tồn kho toàn cầu được dự báo giảm xuống còn khoảng 192,7 triệu tấn.

USDA không nêu cụ thể nguyên nhân khiến sản lượng giảm. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, nhiều quốc gia sản xuất gạo đang điều chỉnh sản lượng sau giai đoạn giá xuống thấp kéo dài, làm giảm động lực mở rộng sản xuất.

Trong khi đó, bà Phan Mai Hương cho rằng nguy cơ xuất hiện một đợt El Nino mạnh vào những tháng cuối năm có thể khiến nhiều vùng sản xuất lúa trọng điểm đối mặt với tình trạng thiếu nước. Do cây lúa phụ thuộc lớn vào nguồn nước tưới, khô hạn kéo dài có thể làm năng suất giảm đáng kể.

Đáng chú ý, dù cuối năm không phải giai đoạn sản xuất cao điểm của Việt Nam, đây lại là mùa vụ quan trọng tại nhiều quốc gia xuất khẩu gạo trong khu vực. Nếu sản lượng tại các nước này sụt giảm, nguồn cung gạo thế giới sẽ bị ảnh hưởng đáng kể.

Bên cạnh đó, chi phí sản xuất, đặc biệt là phân bón và logistics, vẫn duy trì ở mức cao. Điều này khiến nhiều nông dân cân nhắc giảm số vụ canh tác trong năm khi hiệu quả kinh tế không còn hấp dẫn như trước. "Dự báo sản lượng giảm cùng những lo ngại về thời tiết đang khiến nhiều thị trường có xu hướng giữ hàng chờ giá tốt hơn. Đây là yếu tố hỗ trợ giá gạo phục hồi trong những tháng cuối năm" - bà Hương nhận định.

Ông Nguyễn Văn Thành, Giám đốc Công ty TNHH Sản xuất - Thương mại Phước Thành IV (Vĩnh Long), cho biết các thông tin liên quan đến thị trường Philippines hiện khá trái chiều. "Có thông tin Philippines sẽ giảm nhập khẩu trong tháng 6 và tháng 7 nhưng cũng có dự báo El Nino có thể khiến sản lượng lúa gạo của nước này giảm tới 700.000 tấn. Vì vậy, DN cần thận trọng trước các tín hiệu khác nhau từ thị trường" - ông Thành nói.

Theo ông Thành, chi phí sản xuất tăng cao đang khiến nhiều địa phương chuyển dần từ mô hình canh tác 3 vụ sang 2 vụ mỗi năm. Xu hướng này có thể làm giảm nguồn cung trong những năm tới, qua đó góp phần thu hẹp nguồn cung trên thị trường thế giới. Và khi nhận thấy nguy cơ thiếu hụt nguồn cung toàn cầu, các quốc gia nhập khẩu sẽ chủ động tăng mua để bảo đảm an ninh lương thực, từ đó hỗ trợ giá gạo duy trì ở mức cao hơn.

Mặc dù xuất khẩu gạo 5 tháng đầu năm đạt mức cao kỷ lục, ông Thành dự báo tổng lượng gạo xuất khẩu cả năm của Việt Nam chỉ khoảng 7,5-8 triệu tấn. Bởi, kết quả của những tháng đầu năm chủ yếu đến từ nguồn cung dồi dào của vụ đông xuân, trong khi nguồn cung những tháng cuối năm có thể giảm đáng kể.