Làm rõ góc khuất
Tối 28/7, Bộ Công an đã thông tin kết quả mở rộng điều tra vụ án "Đưa hối lộ; Nhận hối lộ; Môi giới hối lộ; Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng; Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi; Giả mạo trong công tác", xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng, Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và các đơn vị, cá nhân liên quan (liên quan đến hoạt động xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc).
Cụ thể, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03, Bộ Công an) đã điều tra làm rõ ông Hoàng Trung, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (hiện là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và ông Nguyễn Quang Hiếu, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật lợi dụng chức vụ, quyền hạn ban hành các chính sách trái pháp luật, có dấu hiệu của việc ban hành "giấy phép con" để phục vụ lợi ích nhóm, trục lợi cá nhân số tiền đặc biệt lớn; can thiệp, chỉ đạo cấp dưới thực hiện hành vi cấp khống giấy kiểm nghiệm, mã số vùng trồng; mua, bán trái phép mã số vùng trồng, mã cơ sở đóng gói.
Theo dữ liệu thống kê, 5 tháng đầu năm nay, xuất khẩu sầu riêng ước đạt 562 triệu USD. Năm 2025, con số này đạt kỷ lục với kim ngạch 3,86 tỷ USD, trở thành mặt hàng trái cây có kim ngạch cao nhất ngành hàng rau quả.
Thực tế cho thấy, vài năm gần đây, Trung Quốc vẫn đẩy mạnh nhập khẩu sầu riêng nhưng thị trường này cũng nâng chuẩn với hàng nhập khẩu. Theo đó, muốn xuất khẩu vào thị trường này, sầu riêng phải có mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và giấy kiểm nghiệm chất vàng O, cadimi, do cơ quan hải quan Trung Quốc công nhận.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhiều lần nhấn mạnh, nếu phát hiện sai phạm, Trung Quốc sẽ thu hồi mã số vùng trồng, giấy phép phòng kiểm nghiệm. Thậm chí, mặt hàng này có thể bị đình chỉ hoặc cấm cửa.
Tuy nhiên, tình trạng gian lận mã số vùng trồng vẫn diễn ra ở ngành hàng có thế mạnh tỷ USD này dù đã nhiều lần “báo động khẩn”.
Xuất khẩu sầu riêng ước đạt 562 triệu USD trong 5 tháng đầu năm 2026. Ảnh: Nguyễn Huế
Cách đây không lâu, Hiệp hội Rau quả Việt Nam (Vinafruit) đã phát đi thông báo khẩn cấp, phản đối mạnh mẽ tình trạng một số đối tượng lợi dụng gian lận, sao chép trái phép mã số vùng trồng và mã số cơ sở đóng gói sầu riêng xuất khẩu.
Theo Vinafruit, các đối tượng đã thông qua hình thức hợp đồng ủy quyền sử dụng mã số với con dấu, chữ ký giả mạo hoặc tự chế để lừa đảo doanh nghiệp, qua mặt các cơ quan chức năng nhằm trục lợi, thông quan xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.
Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cũng từng gửi tâm thư cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường nêu rõ thực trạng nhiều phòng thí nghiệm kiểm tra chất vàng O và cadimi được phía Trung Quốc công nhận liên tục bị thu hồi, gây khó khăn trong hoạt động kiểm nghiệm lô hàng.
Tình trạng các phòng kiểm nghiệm chất vàng O và cadimi bất ngờ tạm ngừng hoạt động cũng thường xuyên diễn ra. Mỗi lần như vậy kéo theo hàng trăm, thậm chí hàng nghìn xe container chở sầu riêng xuất khẩu ùn ứ.
Trước tình trạng ách tắc trong khâu kiểm nghiệm khiến sầu riêng ùn ứ hồi đầu tháng 5, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã yêu cầu các cơ sở kiểm nghiệm nông sản tập trung tối đa nguồn lực, bố trí làm việc linh hoạt, kể cả ngoài giờ khi cần thiết để rút ngắn thời gian kiểm nghiệm, bảo đảm nhanh chóng, chính xác, đúng quy định.
Các cơ sở cũng không được để xảy ra tình trạng né tránh, chậm trễ hoặc từ chối kiểm nghiệm nếu không có lý do chính đáng. Ngoài ra, cần công khai, minh bạch quy trình, thời gian, chi phí kiểm nghiệm, không để phát sinh tiêu cực, nhũng nhiễu.
Tháng 10 năm ngoái, khi gần 2.000 container sầu riêng Đắk Lắk bị ách tắc, lãnh đạo Chính phủ đã yêu cầu khẩn trương kiểm tra, xác định rõ nguyên nhân và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân gây gián đoạn hoạt động kiểm nghiệm gây ảnh hưởng đến xuất khẩu.
Nhiều mã số vùng trồng sầu riêng bị thu hồi do phát hiện sai phạm và gian lận. Ảnh: Tâm An
Tầm quan trọng của mã số vùng trồng với sầu riêng
Liên quan đến ngành hàng sầu riêng tỷ USD, tháng 5/2025, Thủ tướng đã có chỉ đạo "nóng" về xuất khẩu. Trong đó, người đứng đầu Chính phủ yêu cầu Bộ Công an điều tra, xử lý nghiêm hành vi gian lận mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói; điều tra và xử lý hành vi làm giả hồ sơ, chứng từ xuất khẩu và các hành vi trái phép khác trong sản xuất, chế biến, kinh doanh, xuất khẩu sầu riêng.
Đầu tháng 11/2025, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (Bộ Công an) đã khởi tố vụ án “Đưa hối lộ, Nhận hối lộ, Môi giới hối lộ, Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi”, xảy ra tại Trung tâm Kiểm nghiệm kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy và một số đơn vị liên quan. Cơ quan điều tra đã khởi tố 17 bị can, trong đó có nhiều giám đốc doanh nghiệp.
Cơ quan Cảnh sát điều tra phát hiện trong hoạt động kinh doanh, xuất khẩu sầu riêng từ Việt Nam sang Trung Quốc xuất hiện tình trạng mua bán mã số vùng trồng, mua bán giấy kiểm nghiệm, cùng nhiều vi phạm quy định về kế toán.
Những hành vi này gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho tài sản Nhà nước, ảnh hưởng đến hoạt động của các doanh nghiệp làm ăn chân chính, dẫn đến việc sầu riêng xuất khẩu không đúng nguồn gốc, không bảo đảm tiêu chuẩn, làm giảm uy tín và sức cạnh tranh của nông sản Việt Nam, đặc biệt là sầu riêng.
Hệ quả của việc không kiểm soát tốt là tình trạng được mùa mất giá. Điển hình như sầu riêng, có lúc giá giảm rất mạnh khi xuất khẩu gặp khó khăn, nông dân chịu thiệt thòi.
Trong một cuộc trao đổi với PV VietNamNet gần đây, ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng thư ký Hiệp hội rau quả Việt Nam (Vinafruit) cho rằng: Về lâu dài, muốn thúc đẩy ngành phát triển bền vững, cần tập trung vào nhiều vấn đề, trước hết là nâng cao chất lượng sản phẩm toàn diện và đồng bộ. Muốn nâng cao, phải giải quyết bài toán mã số vùng trồng.
Ông Lê Anh Trung, Chủ tịch Hiệp hội sầu riêng Đắk Lắk, cũng đồng thuận và cho hay diện tích được cấp mã số tại địa phương vẫn dừng lại ở con số 280, dù dung lượng thị trường rất lớn. Vì thế, việc đẩy nhanh số hóa và minh bạch về các thủ tục cấp mã số vùng trồng, truy xuất nguồn gốc rất quan trọng.
“Quan trọng là phải siết chặt vấn đề an toàn thực phẩm ngay từ vùng trồng, từ từng vườn của nông dân. Chúng ta cần tuân thủ nghiêm các quy định, bởi thị trường nội địa hay xuất khẩu đều là thị trường và đều phải đảm bảo quyền lợi người tiêu dùng. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tăng cường kiểm tra sự tuân thủ nói trên”, ông Trung lưu ý.
