Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, tác động sâu rộng đến hoạt động dạy học, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, việc trang bị năng lực sử dụng công nghệ này trở thành yêu cầu cấp thiết đối với các cơ sở giáo dục đại học.
Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội nâng cao chất lượng đào tạo, AI cũng đặt ra thách thức về nguy cơ phụ thuộc công nghệ, đạo văn và bảo đảm tính trung thực trong học thuật. Làm thế nào để khai thác hiệu quả những lợi ích của AI mà không làm suy giảm năng lực tư duy độc lập của người học là vấn đề được nhiều trường đại học quan tâm.
Trao đổi với Người Đưa Tin, GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN), cho biết nhà trường đã sớm triển khai các giải pháp nhằm định hướng giảng viên, sinh viên sử dụng AI một cách hiệu quả, có trách nhiệm và tuân thủ các chuẩn mực đạo đức trong môi trường học thuật.
GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Ảnh: Quốc Tiệp).
100% cán bộ được tập huấn chuyên sâu về AI
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn là đơn vị giáo dục đại học đầu tiên tại Việt Nam xây dựng, công bố một cách chính thức và đưa vào vận hành Khung năng lực trí tuệ nhân tạo. Trong đó, việc đào tạo, bồi dưỡng và hướng dẫn sinh viên sử dụng AI tạo sinh (GenAI) hiệu quả, có trách nhiệm, đúng chuẩn mực đạo đức được nhà trường xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.
Nhà trường đã triển khai việc nâng cấp từ Khung năng lực số lên khung năng lực AI từ khoảng năm 2025, từng bước đưa các yêu cầu về sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo vào hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và học tập.
"Đến nay, 100% cán bộ đã được tập huấn chuyên sâu để sử dụng AI trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học nói chung một cách hiệu quả và có trách nhiệm", GS.TS Hoàng Anh Tuấn cho biết.
Không chỉ tập trung vào đội ngũ giảng viên, nhà trường còn chú trọng hướng dẫn sinh viên hình thành phương pháp sử dụng AI phù hợp với yêu cầu học tập và nghiên cứu. Phần lớn các nhóm sinh viên đã được giảng viên hướng dẫn, nhắc nhở về việc khai thác công cụ AI có trách nhiệm, bảo đảm tính trung thực và hiệu quả trong quá trình học tập.
Theo Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, nhà trường đã ban hành các hướng dẫn, quy định liên quan đến việc sử dụng AI có trách nhiệm.
Trong đó, Khung năng lực trí tuệ nhân tạo cho sinh viên bao gồm hai phần: các năng lực thích ứng lâu dài và các năng lực AI cụ thể.
Các năng lực thích ứng lâu dài bao gồm: Khả năng linh hoạt; tư duy phát triển; làm chủ bản thân; giải quyết vấn đề sáng tạo; giao tiếp và hợp tác; quản lý dự án.
Các năng lực AI cụ thể gồm: Hiểu biết về AI và dữ liệu; tư duy phản biện và đánh giá AI; đạo đức và trách nhiệm trong sử dụng AI; tư duy lấy con người làm trung tâm, trí tuệ cảm xúc và sáng tạo; ứng dụng AI cho nghề nghiệp; thiết kế và phát triển hệ thống AI.
Các nội dung này được phổ biến, cập nhật thường xuyên, đặc biệt đối với sinh viên mới nhập học, nhằm giúp người học nhận thức rõ những yêu cầu khi sử dụng AI trong làm bài tập, thi cử, viết tiểu luận, khóa luận và luận văn.
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, việc hướng dẫn không chỉ dừng lại ở cách sử dụng công cụ mà còn hướng tới xây dựng ý thức tự giác, trách nhiệm của người học đối với sản phẩm học thuật của mình. Sinh viên cần hiểu rằng AI có thể hỗ trợ quá trình tìm kiếm thông tin, xử lý dữ liệu và phát triển ý tưởng, nhưng không thể thay thế hoàn toàn tư duy, khả năng phân tích và trách nhiệm cá nhân.
Tăng cường kiểm soát đạo văn, minh bạch việc sử dụng AI
Song song với hoạt động tập huấn, hướng dẫn, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn cũng đầu tư kinh phí, nhân lực để vận hành các hệ thống hỗ trợ kiểm soát tính trùng lặp trong học thuật.
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn việc sử dụng AI phải minh bạch, các sản phẩm học thuật cần thể hiện rõ việc có sử dụng AI hay không (Ảnh: Quốc Tiệp).
Trong đó, phần mềm Turnitin được nhà trường ứng dụng nhằm hỗ trợ phát hiện những nội dung trùng lặp, góp phần phòng ngừa đạo văn và nâng cao ý thức trung thực trong học tập, nghiên cứu.
"Nhà trường đã triển khai phần mềm này đối với 100 % cán bộ và yêu cầu 100% sinh viên lưu ý việc kiểm tra tính trùng lặp trong các sản phẩm học thuật", GS.TS Hoàng Anh Tuấn chia sẻ.
Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, cùng với việc kiểm soát đạo văn, nhà trường sẽ tiếp tục quan tâm nhiều hơn đến cách thức và mức độ sử dụng AI trong các hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học.
Một trong những yêu cầu được đặt ra là các sản phẩm học thuật cần thể hiện rõ việc có sử dụng AI hay không, đồng thời công bố mức độ sử dụng công cụ này trong quá trình thực hiện.
Điều này góp phần nâng cao tính minh bạch, giúp giảng viên và cơ sở đào tạo có cơ sở đánh giá đúng hơn quá trình làm việc, khả năng tư duy và đóng góp thực chất của người học.
Trong môi trường đại học, việc ứng dụng AI không nên chỉ được nhìn nhận dưới góc độ hiệu suất hay tốc độ hoàn thành công việc. Quan trọng hơn, công nghệ cần được sử dụng như một công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng học tập, nghiên cứu, thay vì trở thành phương tiện để người học né tránh quá trình tư duy hoặc thay thế hoàn toàn nỗ lực cá nhân.
Thực tế này đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải đồng thời triển khai nhiều giải pháp, từ xây dựng khung năng lực, tổ chức tập huấn, ban hành quy định đến tăng cường kiểm tra, giám sát và nâng cao nhận thức về đạo đức học thuật.
Việc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn xây dựng Khung năng lực AI, tập huấn đội ngũ và yêu cầu minh bạch mức độ sử dụng AI cho thấy nỗ lực đưa công nghệ vào môi trường giáo dục theo hướng có kiểm soát, gắn ứng dụng với trách nhiệm.
Trong bối cảnh AI tiếp tục phát triển và tác động ngày càng sâu rộng đến giáo dục đại học, việc hình thành năng lực sử dụng AI an toàn, hiệu quả và có đạo đức sẽ là một trong những điều kiện quan trọng để giảng viên, sinh viên thích ứng với môi trường số, đồng thời giữ vững các giá trị cốt lõi của hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học.
