Cả ngàn người chen nhau livestream trước cửa nhà Huấn Hoa Hồng tối ngày 6-8 - Ảnh: HỒNG QUANG
Tuy nhiên, theo các luật sư, kể cả trong vụ việc liên quan Bùi Xuân Huấn (Huấn Hoa Hồng) hay bất cứ vụ việc nào thì tố tụng hình sự không vận hành theo lối suy luận "khám xét rồi sẽ khởi tố".
Khám xét chỉ là một trong nhiều biện pháp điều tra nhằm thu thập chứng cứ, còn việc có khởi tố vụ án, khởi tố bị can hay không phụ thuộc vào toàn bộ tài liệu, chứng cứ được cơ quan tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá theo quy định pháp luật.
Khám xét chỉ là điểm khởi đầu của quá trình thu thập chứng cứ
Theo luật sư Nguyễn Quang Chung (Đoàn Luật sư TP Hải Phòng), nhiều người đang đánh đồng các hoạt động tố tụng vốn có bản chất hoàn toàn khác nhau.
Ông phân tích, khám xét trước hết là biện pháp điều tra nhằm tìm kiếm, phát hiện và thu giữ tài liệu, đồ vật, dữ liệu điện tử, tài sản hoặc dấu vết có liên quan đến vụ án.
Mục đích của hoạt động này là làm rõ sự thật khách quan của vụ việc, chứ không phải để kết luận người có nơi ở, nơi làm việc hoặc địa điểm bị khám đã thực hiện hành vi phạm tội.
Thực tế, pháp luật quy định rất rõ mỗi hoạt động có căn cứ áp dụng riêng. Khởi tố vụ án là quyết định mở đầu quá trình giải quyết một vụ án hình sự khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm.
Luật sư Nguyễn Quang Chung - Ảnh: T.HOÀNG
Khởi tố bị can lại là quyết định đối với một cá nhân cụ thể khi đã có đủ căn cứ xác định người đó thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm. Trong khi đó, khám xét chỉ là biện pháp điều tra phục vụ việc tìm kiếm và thu thập chứng cứ.
"Nói cách khác, ba hoạt động này có thể xuất hiện trong cùng một vụ án nhưng không đồng nghĩa với nhau", luật sư Chung nói.
Đồng quan điểm, luật sư Phùng Lê Hải (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc khám xét chỉ được tiến hành khi có căn cứ nhận định tại người, chỗ ở, nơi làm việc có công cụ, tài liệu, đồ vật, tài sản do phạm tội mà có, dữ liệu điện tử liên quan đến vụ án. Việc khám xét cũng có thể nhằm phát hiện người đang bị truy nã, truy tìm hoặc giải cứu nạn nhân.
Điều đó đồng nghĩa, người có địa điểm bị khám xét chưa chắc đã là người thực hiện hành vi phạm tội. Thậm chí trong nhiều trường hợp, địa điểm bị khám chỉ là nơi được cho rằng có lưu giữ chứng cứ phục vụ điều tra.
Cuộc khám xét phải được thực hiện theo quy trình rất chặt chẽ
Khám xét là hoạt động tác động trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở và đời sống riêng tư của công dân. Chính vì vậy, pháp luật đặt ra hàng loạt "hàng rào" nhằm tránh việc áp dụng tùy tiện.
Theo luật sư Chung, muốn khám xét phải có căn cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và người ra lệnh phải là người có thẩm quyền. Không chỉ điều kiện ban hành lệnh, quá trình khám xét cũng được kiểm soát chặt chẽ.
Luật sư Phùng Lê Hải - Ảnh: T.HOÀNG
Đối với khám xét chỗ ở, người bị khám xét có quyền được chứng kiến toàn bộ quá trình khám xét, được yêu cầu ghi nhận ý kiến của mình trong biên bản và được bảo đảm danh dự, nhân phẩm cũng như tài sản hợp pháp.
Ở chiều ngược lại, họ cũng có nghĩa vụ chấp hành yêu cầu hợp pháp của người thi hành lệnh. Trong thời gian khám xét, những người có mặt không được tự ý rời khỏi khu vực, không được liên hệ hoặc trao đổi với người khác nếu người chủ trì việc khám xét yêu cầu theo đúng quy định.
Theo luật sư Phùng Lê Hải, mọi hoạt động khám xét đều phải được lập biên bản. Trường hợp thu giữ tài liệu, dữ liệu điện tử hoặc đồ vật thì việc niêm phong, bảo quản cũng phải được thực hiện đúng trình tự để bảo đảm giá trị chứng cứ sau này.
Có khởi tố hay không phụ thuộc vào chứng cứ, không phải cuộc khám xét
Theo các luật sư, sau khi kết thúc khám xét mới là giai đoạn quan trọng của hoạt động điều tra.
Luật sư Hải phân tích, những chiếc điện thoại, máy tính, sổ sách, chứng từ hay dữ liệu điện tử được thu giữ không mặc nhiên trở thành chứng cứ buộc tội. Cơ quan điều tra còn phải kiểm tra nguồn gốc, tính xác thực, nội dung, mối liên hệ với vụ án cũng như giá trị chứng minh của từng tài liệu.
Đối với dữ liệu điện tử, quá trình này còn phức tạp hơn khi phải sao lưu, phục hồi, trích xuất, giám định và đối chiếu với nhiều nguồn dữ liệu khác như ngân hàng, nhà mạng, nền tảng mạng xã hội hoặc lời khai của những người liên quan.
Song song với đó là hàng loạt hoạt động tố tụng như lấy lời khai, đối chất, trưng cầu giám định, định giá tài sản, xác minh dòng tiền và kiểm tra sự phù hợp giữa lời khai với chứng cứ vật chất.
Chỉ sau khi tổng hợp, đánh giá toàn bộ chứng cứ, cơ quan tiến hành tố tụng mới có thể trả lời các câu hỏi cốt lõi: có hay không hành vi phạm tội; ai là người thực hiện; hành vi đó có đủ căn cứ để khởi tố vụ án hoặc khởi tố bị can hay không.
Bởi vậy, với những vụ việc mà thông tin chính thức mới chỉ dừng ở hoạt động khám xét, dư luận cần thận trọng trước những suy diễn hoặc "kết tội" trên mạng xã hội.
Thực tế những giờ qua, không chỉ xuất hiện các bình luận khẳng định Huấn Hoa Hồng "chắc chắn sắp bị bắt", nhiều tài khoản còn phát trực tiếp, chia sẻ hình ảnh lực lượng chức năng làm nhiệm vụ kèm theo những nhận định chưa được kiểm chứng.
Trong khi đó, cơ quan tiến hành tố tụng mới là chủ thể có thẩm quyền công bố diễn biến điều tra và đưa ra các quyết định tố tụng.
"Một cuộc khám xét có thể là mắt xích quan trọng của quá trình điều tra, nhưng không phải là dấu chấm hết cho việc xác minh.
Trong tố tụng hình sự, chỉ chứng cứ được thu thập hợp pháp, được kiểm tra và đánh giá đầy đủ mới quyết định một người có bị khởi tố hay không. Đó cũng là lý do người dân cần bình tĩnh tiếp cận thông tin, tránh đồng nhất giữa hoạt động khám xét với việc một cá nhân đã phạm tội hoặc chắc chắn sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự", luật sư phân tích.
