Hợp tác Việt Nam - Úc: Vị thế mới từ tinh thần 'đồng kiến tạo'

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Thủ tướng Úc Anthony Albanese tại Canberra ngày 11-8 - Ảnh: Chính phủ Úc

Chuyến thăm cấp Nhà nước tới Úc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã xác lập một chương mới đầy kỳ vọng cho quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước bằng thông điệp thúc đẩy tinh thần "đồng kiến tạo".

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh thông điệp cốt lõi là sự chuyển dịch mạnh mẽ từ vị thế "tiếp nhận công nghệ" sang "đồng kiến tạo" giữa Việt Nam - Úc, cùng nghiên cứu và phát triển công nghệ lõi. 

Để giải mã những xung lực mới từ sự hợp tác này dưới góc nhìn kinh tế, Tuổi Trẻ đã có cuộc đối thoại với PGS.TS Trần Thị Hồng Liên.

Đâu là ngành hưởng lợi từ tinh thần "đồng kiến tạo"?

* Thưa bà, "đồng kiến tạo" là từ khóa then chốt được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh xuyên suốt chuyến thăm Úc lần này. Phải chăng chúng ta đang chứng kiến một bước ngoặt về vị thế: Việt Nam không còn là "người học việc" mà đã trở thành đối tác bình đẳng trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn cầu?

- PGS.TS Trần Thị Hồng Liên: Hoàn toàn chính xác. Tinh thần "đồng kiến tạo" thể hiện một bước tiến mới trong quan hệ hợp tác song phương. Việt Nam đã chuyển từ vị thế của người tiếp nhận hỗ trợ sang vị thế của một đối tác bình đẳng theo nguyên tắc có đi có lại.                

Minh chứng cụ thể nhất là Sáng kiến Hợp tác khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam - Úc (AVSTICI) được triển khai vào năm 2026 giữa Quỹ NAFOSTED phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học Úc (AAS), nhằm hỗ trợ các dự án nghiên cứu chung trong những lĩnh vực ưu tiên của hai Chính phủ.

Tại đây, mỗi nước tự tài trợ cho nhóm nghiên cứu của mình để giải quyết các vấn đề ưu tiên chung. Với mức tài trợ từ phía Úc lên tới 300.000 đô la Úc cho mỗi dự án và mức đối ứng của Việt Nam lên đến 8 tỉ đồng cho nghiên cứu ứng dụng.                                              

Doanh nghiệp Việt nay đã có thể ngồi cùng bàn, cùng thực hiện R&D và thương mại hóa kết quả với các đối tác hàng đầu thế giới.

* Nếu nhìn vào "tín hiệu chính sách" từ chuyến công tác lần này cho tầm nhìn 5 - 10 năm tới, đâu là những ngành hàng hưởng lợi từ làn sóng hợp tác mới này, thưa bà?

- Chúng ta thấy trọng tâm của chuyến đi lần này là hợp tác khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo. Nhưng bên cạnh đó, hai nước tiếp tục có những văn kiện hợp tác cụ thể về nông nghiệp và phát triển nông thôn bền vững, kinh tế số và vận chuyển hàng không. 

PGS.TS Trần Thị Hồng Liên

Như vậy, những lĩnh vực hợp tác truyền thống như nông nghiệp và hàng không tiếp tục được củng cố và sẽ là những lĩnh vực hưởng lợi nhanh và sớm nhất từ chuyến đi này. 

Kế đến là lĩnh vực năng lượng sạch có mức phát thải thấp, Úc có thể cung cấp cho các nhà máy điện Việt Nam nguồn khí tự nhiên LNG dồi dào với mức sản xuất của họ đứng thứ 2 thế giới chỉ sau Qatar.

Với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Việt Nam đang đặt các mục tiêu hợp tác sâu với Úc về các các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, năng lượng sạch và công nghệ biển.

Thị trường bán dẫn của Úc được hỗ trợ bởi các chính sách ưu đãi của chính phủ như tài trợ nghiên cứu và phát triển (R&D), giảm thuế, thúc đẩy đổi mới. 

Ngành bán dẫn của Úc đang hướng vào phục vụ các công nghệ bền vững, ứng dụng công nghệ sạch, thiết bị điện tử tiêu dùng, cũng như sự chuyển dịch sang xe điện và xe tự hành, an ninh mạng và công nghệ quốc phòng.        

Nhu cầu ngày càng cao đối với các sản phẩm tiết kiệm năng lượng cũng thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo trong ngành công nghiệp bán dẫn.

Quốc gia này ngày càng khẳng định vị thế là quốc gia đi đầu toàn cầu trong lĩnh vực nghiên cứu điện toán lượng tử. Vào tháng 5 năm 2023, Q-CTRL - một công ty khởi nghiệp về điện toán lượng tử của Úc đã công bố bộ xử lý lượng tử thế hệ mới sử dụng công nghệ bán dẫn để nâng cao hiệu suất và độ ổn định của các hệ thống lượng tử, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong bối cảnh công nghệ lượng tử đang phát triển mạnh mẽ tại Úc.

Úc mạnh về nghiên cứu các lĩnh vực này, và đang dần tăng cường khâu sản xuất để tăng tính tự chủ. Việc tiếp tục đầu tư vào R&D nâng cao khả năng cạnh tranh toàn cầu của Úc, trong khi vị trí chiến lược tạo điều kiện thuận lợi cho việc tiếp cận các chuỗi cung ứng bán dẫn quan trọng và thị trường xuất khẩu. Bên cạnh đó, Úc đã có lịch sử chuyển đổi số toàn diện thành công từ rất sớm, hàng thập kỷ trước, trong cả khu vực công và tư.

Những phân tích đó cho thấy nếu Việt Nam có thể học hỏi cách Úc triển khai quyết liệt và hiệu quả chính sách cho ngành bán dẫn, đồng thời hợp tác để cùng tham gia chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu thì ngành bán dẫn cùng với nghiên cứu điện toán lượng tử và chuyển đổi số có thể thu hái thành quả trong những năm tới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tham quan khu vực triển lãm, trưng bày thành tựu hợp tác khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, đầu tư và giáo dục giữa Việt Nam - Úc - Ảnh: TTXVN

Cơ hội chia đều, quy tắc "lớn thắng nhỏ" không còn là tuyệt đối

* Theo bà, trong xu hướng hợp tác mới giữa Việt Nam và Úc, liệu cơ hội sẽ thuộc về các tập đoàn lớn đã có nguồn lực nghiên cứu, hay là cơ hội cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ có khả năng đổi mới nhanh?

- Với các lĩnh vực truyền thống, rõ ràng lợi thế nằm trong tay các tập đoàn lớn giàu nguồn lực vì đòi hỏi đầu tư tài sản cố định lớn. Nhưng quy tắc này không còn đúng với những lĩnh vực đổi mới sáng tạo.

Các tên tuổi có kết quả nổi bật trong lĩnh vực bán dẫn, lượng tử tại Úc thời gian gần đây đều là những startups khởi nghiệp như Q-CTRL - công ty khởi nghiệp đầu tiên tách ra từ nhóm nghiên cứu khoa học lượng tử của Đại học Sydney, hay Công ty Carbon Clean tạo ra công nghệ sản xuất chất bán dẫn tiết kiệm năng lượng.

Úc có một thị trường cạnh tranh, và họ rất coi trọng doanh nghiệp nhỏ và vừa, vì đây là nhóm đảm bảo việc làm cho dân cư và tạo ra lớp đệm trước các cú sốc, tăng khả năng thích ứng cho nền kinh tế. Các doanh nghiệp lớn trong các lĩnh vực mới này hoàn toàn có thể khai thác lợi thế của các khởi nghiệp linh hoạt thích ứng thông qua hợp tác đổi mới mở.

* Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt đặt hàng trí thức kiều bào tại Úc về việc lan tỏa "tư duy làm khoa học". Việc này có lợi gì cho những doanh nghiệp trong nước, thưa bà?

- Lực lượng trí thức kiều bào chính là những người giúp doanh nghiệp Việt học cách làm việc bài bản và thực chất.

Thay vì chỉ làm đại lý hay gia công, doanh nghiệp Việt nên tận dụng công nghệ, năng lượng mới và tái tạo cùng đầu vào từ Úc để vận dụng vào chế biến sâu nông sản, sản xuất năng lượng mới hoặc tham gia vào khâu tạo giá trị cao trong giáo dục đào tạo. Trí thức kiều bào sẽ là những người dẫn dắt, kết nối các viện nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước để cùng giải những bài toán lớn của đất nước.

* Để không bỏ lỡ "chuyến tàu" hợp tác chiến lược này trong 5 - 10 năm tới, bà có lời khuyên cụ thể nào cho các nhà điều hành doanh nghiệp Việt ngay từ lúc này?

- Nhờ sự hấp dẫn về thể chế, điều kiện kinh tế, văn hóa và môi trường, Úc liên tục gia tăng quy mô dân số chủ yếu nhờ dòng người nhập cư có tri thức tới từ khắp nơi trên thế giới. Vì vậy, đây là thị trường sẽ tiếp tục tăng trưởng trong dài hạn.

Để chinh phục được thị trường khó tính này, ngoài việc hiểu rõ các xu hướng tiêu dùng và kinh doanh ở nước sở tại, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động tìm hiểu đầy đủ và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp lý của Úc. Các quy định này rất dễ tiếp cận vì được hoàn toàn công khai, minh bạch cho người dân Úc cũng như người nước ngoài.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu trí thức, nhà khoa học tiêu biểu thuộc Hội Trí thức và Chuyên gia Việt Nam - Úc (VASEA) - Ảnh: TTXVN