Toàn cảnh Hồ Gươm nhìn từ trên cao. Ảnh: Đạt Lê.
Định hình lại chỉnh thể đô thị
Mới đây, ngày 28/10/2026, HĐND TP Hà Nội khóa XVII thông qua chủ trương đầu tư Dự án tái thiết không gian hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận. Dự án có phạm vi nghiên cứu quy hoạch khoảng 66,82ha, diện tích đất đề xuất sử dụng khoảng 30,82ha. Sơ bộ tổng mức đầu tư của ba dự án thành phần khoảng 22.229 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành vào năm 2029.
Điểm nhấn của dự án là hình thành hệ thống không gian công cộng liên hoàn, kết nối Hồ Gươm với các quảng trường, công trình văn hóa và khu vực phụ cận. Phía Bắc kết nối Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục và mạng lưới phố cổ; phía Đông tổ chức không gian công viên, quảng trường; phía Đông Nam gắn với trục Tràng Tiền, Quảng trường Cách mạng Tháng Tám, Nhà hát Lớn và Bảo tàng Lịch sử quốc gia.
Đây là bước đi nhằm tổ chức lại không gian trung tâm, phát huy giá trị các di sản trong một chỉnh thể thống nhất. Trước đó, thành phố đã tổ chức lấy ý kiến người dân về dự án. Bày tỏ sự đồng tình, ông Nguyễn Long (Tổ dân phố Hàng Trống 1, phường Hoàn Kiếm) cho hay, Hồ Gươm là biểu tượng, là hồn cốt của Hà Nội nên mọi thay đổi tại khu vực này đều nhận được sự quan tâm đặc biệt. Điều quan trọng là dự án phải hướng tới mục tiêu mở rộng không gian công cộng, kết nối các di sản lịch sử, văn hóa, tạo nên một chỉnh thể có giá trị và sản phẩm du lịch đặc sắc.
Đáng chú ý, phương án tái thiết không chỉ tổ chức lại không gian trên mặt đất mà còn tính đến phát triển không gian ngầm. Theo dự án thành phần số 2, thành phố dự kiến xây dựng trung tâm thương mại ngầm tại khu vực công viên, quảng trường phía Đông và phía Bắc hồ Hoàn Kiếm. Công trình dự kiến có 4 tầng hầm, tổng diện tích sàn khoảng 82.608m2, sơ bộ tổng mức đầu tư 4.611 tỷ đồng.
Ông Dương Đức Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực UBND TP Hà Nội cho biết, phát triển không gian ngầm phải đồng bộ với tái thiết không gian nổi, phân định rõ khu vực giao thông, công cộng và thương mại, dịch vụ, bảo đảm các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Thành phố cũng sẽ tiếp tục đánh giá sức chịu tải của khu vực Hồ Gươm và vùng phụ cận trong quá trình điều chỉnh quy hoạch, lập và thẩm định dự án. Các nội dung cần xem xét gồm diện tích sàn nổi, sàn ngầm, chiều cao, khối tích công trình, mật độ chức năng, lưu lượng người và phương tiện, nhu cầu hạ tầng cũng như tác động đến cảnh quan, di sản.
Đặc biệt, yêu cầu hạn chế gia tăng công trình quy mô lớn, phân bố hợp lý các chức năng tại những trung tâm phát triển mới được đặt ra nhằm giảm áp lực cho khu vực lõi lịch sử. Việc kiểm soát tầng cao, phạm vi không gian ngầm, giảm diện tích thương mại không cần thiết và đánh giá tác động của các chức năng mới phải được thực hiện thận trọng, trên cơ sở bảo vệ các di tích lịch sử, cách mạng…
Những yêu cầu này cho thấy, hiệu quả của dự án không thể chỉ được đo bằng quy mô đầu tư hay diện tích không gian mở rộng, mà phải được đánh giá qua chất lượng không gian sống, khả năng phục vụ cộng đồng và việc gìn giữ những giá trị làm nên bản sắc Thủ đô.
Kết nối đa chiều, mở dư địa phát triển
Ở góc độ chuyên môn, đặt dự án trong tổng thể định hướng phát triển Hà Nội, TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cho rằng, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định mô hình phát triển “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, với 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm đô thị lớn và 9 trục động lực phát triển. Trong cấu trúc đó, tái thiết đô thị là nhiệm vụ quan trọng, bao gồm cải tạo, chỉnh trang, tổ chức lại không gian hiện hữu và xây dựng mới tại những vị trí cần thiết. Việc phân bố hợp lý các chức năng trong toàn đô thị sẽ góp phần giảm áp lực cho khu vực trung tâm lịch sử, đồng thời giúp khu vực này tiếp tục phát huy những giá trị đặc trưng.
Theo ông Nghiêm, cùng với tổ chức lại không gian, yêu cầu kết nối giao thông và đồng bộ hạ tầng kỹ thuật cần được đặc biệt chú trọng. Phương án thiết kế phải xác định rõ ranh giới giữa các dự án, tránh chồng lấn trong quá trình triển khai. Quan trọng hơn, quá trình nghiên cứu và thực hiện phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa 3 yếu tố: Văn hiến, văn minh và sáng tạo. Nếu chỉ chú trọng đổi mới, xây dựng công trình mới mà không nhận diện đầy đủ các giá trị truyền thống, Hồ Gươm có nguy cơ đánh mất bản sắc. Ngược lại, nếu chỉ đặt nặng bảo tồn mà thiếu giải pháp sáng tạo cũng khó đáp ứng yêu cầu phát triển của đô thị hiện đại.
Một hướng nghiên cứu đáng chú ý được chuyên gia đề xuất là kết nối Hồ Gươm với các không gian xanh xung quanh, đặc biệt là trục cảnh quan sông Hồng thông qua hệ thống tuyến phố xanh. Nếu được hiện thực hóa, đây sẽ là giải pháp kết nối cây xanh, mặt nước và cảnh quan đô thị, tạo mạng lưới không gian mở liên tục từ trung tâm đến những khu vực phát triển mới. Việc kết nối các quảng trường, tuyến phố, công viên, công trình văn hóa không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng không gian công cộng mà còn góp phần mở rộng không gian trung tâm, thay vì phụ thuộc vào gia tăng diện tích xây dựng.
Cùng quan điểm, TS.KTS Vũ Hoài Đức, giảng viên Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định, phát triển không gian công cộng, nhất là tại khu vực trung tâm, có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng sống và bản sắc đô thị. Đây là cơ hội để Hà Nội kiến tạo những giá trị mới trên nền tảng lịch sử, văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Theo ông Đức, bảo tồn di sản không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên trạng mọi công trình, không gian. Có thể bảo tồn gần như nguyên trạng, nhưng cũng có thể để di sản tiếp tục hiện diện và gắn bó với đời sống đương đại. Điều cốt yếu là những giá trị lịch sử, văn hóa phải được nhận diện và gìn giữ trong quá trình thay đổi. Đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc là những ví dụ điển hình. Đây không chỉ là công trình kiến trúc có giá trị lịch sử mà còn gắn bó với sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của người dân. Sức sống của di sản không chỉ nằm ở hình thái kiến trúc mà còn ở sự hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Tương tự, công trình Thủy Tạ bên Hồ Gươm mang hình thái kiến trúc mới ở thời điểm ra đời nhưng vẫn gợi lên những nét gần gũi với kiến trúc truyền thống. Đó là cách đưa giá trị di sản vào đời sống đương đại, tạo sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại. “Bảo tồn di sản không có nghĩa là giữ mọi thứ bất biến, mà cần tìm cách để những giá trị của quá khứ tiếp tục hiện diện và có ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay”, ông Đức nhấn mạnh.
Dự án tái thiết không gian hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận có tổng mức đầu tư sơ bộ 22.229 tỷ đồng, phạm vi nghiên cứu quy hoạch 66,82ha, gồm ba dự án thành phần: Giải phóng mặt bằng (9.924 tỷ đồng); xây dựng trung tâm thương mại ngầm 4 tầng, diện tích sàn khoảng 82.608m² (4.611 tỷ đồng); xây mới trụ sở UBND thành phố, cải tạo trụ sở HĐND thành phố và chỉnh trang khu vực phía Đông Nam hồ (7.694 tỷ đồng). Dự án dự kiến hoàn thành năm 2029.
